ၶိူင်ႈႁူမ်ႇယၢင် သီႇလီႇၵူၼ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်ႉမၼ်း - ၶိူင်ႈႁူမ်ႇယၢင် ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ
-
011. လွင်ႈၼမ်ႉမၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ လွင်ႈပွႆႇဢွၵ်ႇၶၢဝ်းယၢဝ်း- ဢမ်ႇလူဝ်ႇသႂ်ႇၼမ်ႉမၼ်းထႅင်ႈ - ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼမ်ႉမၼ်း ၸိုၼ်ႈသႂ် ႁင်းမၼ်း လီလီလႄႈ ၼႂ်းၶိူင်ႈၶူဝ်း ဢၼ်လူဝ်ႇ ၵႆႉၵႆႉ ၶၢႆႉတီႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈႁူမ်ႇ ပီႇယႃႇ လႄႈ ၶိူင်ႈၶူဝ်း ၼႂ်းလူတ်ႉၵႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ လီငၢမ်း ဢမ်ႇလူဝ်ႇ သႂ်ႇၼမ်ႉမၼ်း ထႅင်ႈ။ လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လွင်ႈၶူၼ်းၶဝ်း လႄႈ လွင်ႈလူႉလႅဝ် ၼႂ်းၵႄႈ ၶိူင်ႈၶူဝ်း လူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ လီလီသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢသၢၵ်ႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်းမႃး တေႉတေႉ။- ၼမ်ႉမၼ်းဢၼ်ၶၢမ်ႇႁိုင်လႄႈ ၼိမ်သဝ်း : မၼ်းမီးၽွၼ်းလီ ဢၼ်ပွႆႇဢွၵ်ႇလႆႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်း ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈ။ ၽွင်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၶၢဝ်းယၢဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႈပၼ် ၼမ်ႉမၼ်း ဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး လႄႈ ၼိမ်သဝ်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီ လႄႈ လူတ်းယွမ်းပၼ် လွင်ႈၵႆႉၵႆႉ မႄးၵုမ်းလုမ်းလႃး ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉ တင်းၼမ်။ -
2. လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈတၢင်းမႆႈလႄႈ လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈၾႆးၾႃႉ
02- လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် တၢင်းမႆႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်: မၼ်းမီးလွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ တၢင်းမႆႈ ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီသေ တၢင်းမႆႈ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼႃႇ။ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ ၼိမ်သဝ်း ၼႂ်းၵႄႈ တၢင်းမႆႈ -50°C တေႃႇထိုင် +180°C သေဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ တၢင်းမႆႈ ဢၼ်တႅမ်ႇႁႅင်းၼႃႇ -70°C လႄႈ တၢင်းမႆႈသုင် 300°C ၵမ်းလဵဝ်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ တႃႇ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်မႆႈႁႅင်းၼႃႇ လၢႆလၢႆဢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။- လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈ : ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်လီၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း ႁႄႉၵင်ႈလႆႈ လွင်ႈလႆ ၾႆးၾႃႉ ႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီသေ လဵၼ်ႈပဵၼ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်လူဝ်ႇ လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ ၾႆးၾႃႉ ဢၼ်ၵႅပ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်း ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ -
3. လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇလႄႈ လွင်ႈၼိမ်သဝ်းထၢတ်ႈ
03- ၶၢမ်ႇလႆႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း - မၼ်းမီးလွင်ႈၼိမ်သဝ်းသုင်လိူဝ်ႁႅင်း ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဢူဝ်ႇသူင်း(ozone)လႄႈ လွင်ႈထွင်ႇသႆၢထၢတ်ႈႁိူဝ်ႈလႅင်းၼႆယဝ်ႉ။ မၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႊပဵၼ် ဢွၵ်ႇသီႇၵျိၼ်ႇ ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် မၼ်းမီးလွင်ႈၼိမ်သဝ်း ၶေးမီးလီလႄႈ ၶၢမ်ႇလႆႈ ၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်ၶႅမ်ႉလႅပ်ႈလီသေ ထိင်းသိမ်းလႆႈ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ဢၼ်ၼိမ်သဝ်း ၽၢႆႇတႂ်ႈငဝ်းလၢႆး ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶေးမီး လႄႈ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လူတ်ႉၵႃး ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ မိူၼ်ၵဝ်ႇ။- ၶၢမ်ႇလႆႈထၢတ်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင် : မၼ်းမီးလွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ ၶူဝ်းၶွင်ထၢတ်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ်း လီလီသေ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း လွင်ႈလူဝ်ႇ တႃႇႁူမ်ႇငမ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းထၢတ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ -
4။
04- ႁႄႉၵင်ႈပၼ်ႁႃ လွင်ႈၸပ်းၵၼ် - မၼ်းႁႄႉၵင်ႈပၼ် လွင်ႈၸပ်းၵၼ် ၼႂ်းၵႄႈ ၶိူင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ လႄႈ ၶိူင်ႈတၢင်ႇဢၼ် ႁႂ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ မိူၼ်ၵဝ်ႇ လႄႈ ႁႂ်ႈၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီငၢမ်း။ -
5. ၼမ်ႉၵတ်ႉပၢႆးတူဝ် လႄႈ ပၢႆးၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ
05- လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ပၢႆးၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ၼိမ်သဝ်း : မၼ်းမီး လွင်ႈၶူၼ်းၶဝ်း-တၢင်းမႆႈ ဢၼ်ဢေႇလႄႈ လွင်ႈၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် ဢၼ်သုင်။ ၽွင်းၼၼ်ႉ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီ ၼႂ်းၵၢၼ်ၼႄ လွင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ပၢႆးၸၢၵ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁႅင်းယိုတ်ႈ လႄႈ ႁႅင်းၸဵပ်း ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇႁႅင်းတဵၵ်းလႄႈ ၼမ်ႉၼၵ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢင်ႈထိင်းသိမ်းလႆႈ ႁၢင်ႈၽၢင်လႄႈ ၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။- ႁႂ်ႈမေႃယူႇၸွမ်း ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉ - ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၽၢႆႇပၢႆးတူဝ် လႄႈ ၽၢႆႇပၢႆးၸၢၵ်ႈ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်း မေႃယူႇၸွမ်း ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်ငၢၼ်း ဢၼ်သုၵ်ႉသၵ်ႉလၢႆလၢႆလွင်ႈသေ ပၼ်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈ တႃႇၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ -
6. လွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၽၢႆႇတူဝ်ၶိင်း ဢၼ်လွတ်ႈၽေးလႄႈ ယုမ်ႇယမ်လႆႈ
06- လွတ်ႈၽေးလႄႈဢမ်ႇမီးၽေး- မၼ်းမီးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၽၢႆႇတူဝ်ၶိင်းလႄႈ တေဢမ်ႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လွင်ႈတုမ်ႉတွပ်ႇ ဢၼ်မီးၽေးတေႃႇ တူဝ်ၶိင်းၵူၼ်းႁဝ်း ဢၼ်ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း ပိူင်ႁူမ်ႇလူမ်ႈ ဢၼ်ၵႅပ်ႈ ၶွင် ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ပၢႆးယႃႈယႃ လႄႈ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ပၼ် လွင်ႈႁပ်ႉပဝ်ႊ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ တႃႇလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ လႄႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ် ၶူဝ်းၶွင် ဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။- ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈတႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ယႃႈယႃလႄႈ ၵၢၼ်ၵိၼ်ယႅမ်ႉ - ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၼ် ၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၶႂၢင် ၼႂ်းၵၢၼ်လူဝ်ႇ တႃႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၵၢၼ်ပၢႆးယႃႈယႃ လႄႈ ၵၢၼ်ၵိၼ်ယႅမ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်း ပၢႆးယႃႈယႃ လႄႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်း တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
- 01- ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လူတ်ႉၵႃး၊ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈတႃႇ ႁူမ်ႇဝႆႉ ၶိူင်ႈၶူဝ်း ၼႂ်းဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇ လူတ်ႉၵႃး၊- ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉ လႄႈ ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉ - 1. ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉ ပၼ်ၽွၼ်းလီ တႃႇႁႄႉၵင်ႈ ၾႆးၾႃႉ ပွတ်း လႄႈ လွင်ႈၸိုမ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ၼိမ်သဝ်း ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ဢၼ်မႆႈသုင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။- ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶေးမီး၊ ၼႂ်းၶိူင်ႈထၢတ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵွၵ်းၼမ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် တုမ်ႉတွပ်ႇ လႄႈ ၶိူင်ႈၵွင်ႉသၢၼ် လွတ်ႇၼမ်ႉမၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းၸၢင်ႊၶၢမ်ႇလႆႈ လွင်ႈၶူပ်းၵိၼ် ၶူဝ်းၶွင်ထၢတ်ႈသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈ လီ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉ ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈ လွတ်ႈၽေး။
- 02- ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၽၢႆႇယႃႈယႃ၊ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းမီးလွင်ႈတူင်ႉၼိုင် ၽၢႆႇပၢႆးတူဝ်လႄႈ ၸၢင်ႊၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈ တႃႇႁူမ်ႇငမ်း ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်း ပၢႆးယႃႈယႃ မိူၼ်ၼင်ႇ သွၵ်းတႃ လႄႈ ၶိူင်ႈသႂ်ႇၼမ်ႉယႃႈယႃ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းတိုဝ်း ပၢႆးယႃႈယႃ လွတ်ႈၽေး လႄႈ မူတ်းသႂ်။- ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတၢင်းၵိၼ်၊ ၼႂ်းၶိူင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈၶူၼ်းတၢင်းၵိၼ် လႄႈ ၶိူင်ႈႁေႃႇတၢင်းၵိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တႃႇႁႄႉၵင်ႈ ၽုၼ်ႇ လႄႈ ဢမ်ႇၸပ်းၵၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ် မူတ်းသႂ် လႄႈ လွတ်ႈၽေး။ၶိူင်ႈႁူမ်ႇယၢင် သီႇလီႇၵူၼ်ႇ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်ႉမၼ်း ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ ၽၢႆႇၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႃး ၶိူင်ႈႁူမ်ႇ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈ ၼႂ်းၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလၢႆလၢႆဢၼ်သေ ပၼ်လွင်ႈႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်ယုမ်ႇယမ်လႆႈ တႃႇႁဵတ်းၵၢၼ် ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈလၢႆလၢႆမဵဝ်း ႁႂ်ႈၼိမ်သဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇဝႃႈ လွင်ႈလူဝ်ႇ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေပဵၼ် တႃႇ ႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢၼ်မီး ၶေႃႈတၢင်ႇလဝ်ႈ ဢၼ်ၵႅပ်ႈ တႃႇ လွင်ႈမူတ်းသႂ် လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင် ႁဝ်းၶႃႈ တေၸၢင်ႊ ႁဵတ်းၸွမ်း လွင်ႈမုင်ႈမွင်း ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လႆႈယူႇ။